Afschrikking

Bronnen gebruikt voor artikel over afschrikking

Rutte over afschrikking: NAVO-baas Rutte over noodzaak veel hogere uitgaven, NOS, 2025.
Chemische oorlogvoering: The Power of Deterrence, Matthew Wills, JSTOR, 2016.
Chemische wapens speelden tussen de wereldoorlogen een enigszins vergelijkbare rol als nucleaire wapens na WO II. In de jaren '20 en '30 maakte men plannen voor chemische oorlogvoering, en de angst daarvoor was groot. Uiteindelijk zijn ze niet gebruikt door een combinatie van redenen: onzekerheid, angst voor vergelding, morele en culturele overwegingen. Ook Hitlers persoonlijke afkeer (hij raakte in WO I verblind door mosterdgas) kan een rol gespeeld hebben. De afkeer van onmenselijke wapens was dan weer geen belemmering voor de beslissing om atoombommen op Japan te gooien. Aanvulling: Göring schijnt tijdens het proces in Neurenberg gezegd te hebben dat de Duitsers geen gifgas wilden gebruiken uit angst hun paarden te verliezen, die essentieel waren voor militaire transporten.
Afschrikking vanaf WO I tot 1960: Deterrence—The Next 20 Years, George E. Lowe, Proceedings US Naval Institute, 1961.
De Eerste Wereldoorlog is een voorbeeld van het spectaculair falen van afschrikking (hoewel de afschrikkingstheorie op zich toen nog niet bestond). Na jaren van militaire opbouw stak een klein incident de lont in het kruitvat. Mobilisatieplannen lagen klaar, bondgenootschappen trokken iedereen de oorlog in, en de Duitse plannen mislukten door miscalculatie over de capaciteiten van de tegenstanders. Veel aandacht was in de jaren voor 1914 uitgegaan naar de vlootopbouw. De marine speelde inderdaad geen grote rol in WOI. Je zou kunnen zeggen dat op zee de partijen elkaar in evenwicht hielden. Toch ontspoorde het conflict.
Lowe (militair historicus) beschrijft het vastlopen daarna in de loopgraven als een "deterrent situation": beide partijen blokkeerden elkaar. In reactie daarop bleef men nieuwe technieken proberen, zoals duikboten, gifgas en vliegtuigen. De impact daarvan was relatief gering, maar de jarenlange strijd had onnoemelijk leed als gevolg.
De analyse van Lowe laat zien dat er altijd naar nieuwe wegen wordt gezocht om de overhand te krijgen. Een relatief stabiele situatie waarbij wapensystemen elkaar in evenwicht houden leidt niet tot vrede, maar tot nieuwe competitie. In WOI waren de vloten van Duitsland en Groot-Brittannië aan elkaar gewaagd – en werd de strijd vooral op land uitgevochten. De stilstand in de loopgraven leidde niet onderhandelingen, maar een bittere strijd met nieuwe middelen. De luchtoorlog in WOII leidde tot raketten en de atoombom.
De voorbeelden die de auteur aandraagt illustreren hoe er eerder sprake is van zelf-afschrikking dan van afschrikking. Dat er in WOII geen gifgas werd gebruikt is een voorbeeld daarvan.
In zijn artikel uit 1961 roept Lowe op om vooral geen wapensystemen te ontwikkelen die een aanval door de tegenpartij uitlokken – maar precies dát lijkt op dit moment te gebeuren.
Geschiedenis van de Eerste Wereldoorlog: De oorlog om alle oorlogen te beëindigen.
Afschrikking van Rusland:
- Was the Russian Invasion of Ukraine a Failure of Western Deterrence?, Bettina Renz, Parameters (US Army War College Quarterly), 2023.
  Tot op het laatste moment ging iedereen er vanuit dat westerse steun aan Oekraïne, het versterken van de oostflank van de NAVO en dreigen met sancties Rusland zou tegenhouden. Poetin schatte de tegenstand echter anders in, en dacht weinig risico te lopen. De afschrikking was generiek, niet militair, schrijft veiligheidsexpert prof. Renz. Maar het is verre van zeker dat wapensteun aan Oekraïne de invasie had tegengehouden. Het succes van afschrikking kan nooit voorspeld of gegarandeerd worden. Afschrikking faalt niet omdat het bij Rusland niet zou werken, maar omdat het Westen niet begrijpt wat Rusland echt wil. Renz ziet als belangrijke Russische drijfveer de wens om te doorbreken wat Rusland ziet als het Westerse monopolie op geweldgebruik, met het doel een "onafhankelijk buitenlands beleid" te kunnen voeren.
- NATO: A new need for some old ideas, Barbara Kunz and Dan Smith, SIPRI, 2024.
  Kunz en Smith concluderen dat er veel minder dan in de Koude Oorlog het besef bestaat dat afschrikking geen exacte wetenschap is, en dat er altijd risico’s blijven – in het bijzonder een actie-reactie dynamiek die een wapenwedloop aanwakkert.
  M.b.t. afschrikking van Rusland zeggen ze dat het Westen te veel speculeert over de veronderstelde identiteit van Rusland als koloniale macht, en veel te weinig rekening houdt met hoe Rusland het Westen waarneemt.
Kritische bespreking afschrikking: Deterrence and War Initiation Decisions, Jeffrey Michaels, HCSS, 2022.
Zie mijn artikel voor een korte weergave van Michaels' argumenten.
Symposium Leiden: Experts bespreken nucleaire afschrikking in Europa: meer wapens, meer veiligheid?
Kunz (SIPRI) bekritiseerde het grote accent op wapens: het gaat ook om strategie, planning en logistiek. Prof. Heibourg stelde dat het vrijwel onmogelijk is om te bewijzen dat afschrikking heeft gewerkt. Filosofisch gezien is dit vergelijkbaar met het bewijzen van een afwezigheid. Hij wees er ook op dat afschrikking niet effectief was in het voorkomen van de oorlog in Oekraïne.
Onderzeeboot-incident tijdens Cuba-crisis: The Underwater Cuban Missile Crisis at 60. Aanvulling: in sommige versies van dit verhaal wordt gesproken over een stemming door drie officieren, waarbij Arkhipov als enige tegenstemde. De bron hiervan is een weergave van opmerkingen van een officier van de onderzeeër. Waarschijnlijk beschrijft dit de formele gang van zaken, terwijl de werkelijkheid een stuk chaotischer verliep.
Scenario's kernoorlog: Interview met Annie Jacobsen n.a.v. haar boek "Kernoorlog. Het scenario". Een ander interview staat hier, en een recensie van het boek hier.
In haar boek beschrijft Annie Jacobsen op basis van veel gesprekken met experts scenario's voor het ontstaan van een kernoorlog. De schokkende conclusie is dat de afschrikking niet meer werkt zo gauw er een kernraket gelanceerd wordt. Niemand is echt mentaal of praktisch voorbereid op de chaos die dan ontstaat. Bovendien hanteren de VS nog steeds een Launch on Warning doctrine, d.w.z. een nucleaire aanval wordt gestart zodra een inkomende raket wordt gedetecteerd en niet pas na de inslag, wanneer duidelijk is om wat voor wapen het gaat. Amerikaanse oorlogssimulaties liepen bijna altijd uit op een totale vernietiging.
Nieuwe kernwapenwedloop: Veiligheidsexpert Tim Sweijs: ‘Nieuwe kernwapenproeven VS zijn oproep tot onderhandelingen over reductie’, Trouw, 2025.
Volgens Tim Sweijs van HCSS is er op dit moment een nieuwe kernwapenwedloop aan de gang. Er komen snellere en meer wendbare raketten, en de ontwikkeling van tactische kernwapens gaat door. Bijna alle wapenbeheersingsverdragen zijn opgezegd of lopen binnenkort af. President Trump dreigt zelfs om met nieuwe kernproeven te beginnen.
Aanvulling: Tactische kernwapens zijn bedoeld om op het slagveld te gebruiken of tegen een grote installatie, en zouden volgens de theorie niet tot een allesverwoestende tegenaanval leiden. Maar wie garandeert dat de andere partij die theorie keurig volgt? Veel van deze wapens hebben een instelbare explosiekracht (dial-a-yield, in onschuldig klinkend vakjargon). De tegenstander weet dus niet wat er op hem afkomt. Tactische kernwapens zijn overigens nog steeds zeer krachtig. Voor de B61-12 kernbommen die op de Nederlandse basis Volkel liggen geldt dat hun explosieve kracht ingesteld wordt tussen 2 en 330 procent van de kracht van de bom die Hiroshima verwoestte.
Hypersone wapens: Risks of Hypersonic Weapons in Nuclear Stability, European Institute for International Relations, 2021