Het wereldbeeld van generaals

Iedere communicatiedeskundige weet: begin niet met een bewering dat je iets niet bent. Toch is dat precies wat vier generaals doen. "We zijn geen oorlogshitsers" roepen ze. "We willen alleen maar waarschuwen". Een kleine analyse van wat ze zeggen.

"We moeten u waarschuwen over Rusland"

Kort geleden verscheen in Der Spiegel en in The Guardian een opiniestuk van twee vier-sterren generaals, de hoogst-geplaatste militairen van Duitsland en het VK. Onomwonden pleiten ze voor hoge defensie-uitgaven, maar ze geven bijzonder weinig argumenten daarvoor. "Het Russische leger reorganiseert zich op manieren die het risico op een conflict met NAVO landen zou kunnen verhogen". Concreter wordt het niet: risico op conflict; zou kunnen. Ze komen met een reeks observaties over het gedrag van Rusland, die je net zo goed kan omdraaien: "Ruslands militaire opstelling is naar het westen verschoven" - die van de NAVO naar het oosten. Enzovoorts.

Hun pleidooi spreekt zichzelf tegen. De generaals noemen de NAVO de meest succesvolle militaire alliantie in de geschiedenis, met een "onovertroffen" militaire kracht. Toch zijn praktisch onbegrensde investeringen nodig. Waarom dan?

De angel zit in de volgende argumentatie, die ze zelf de morele dimensie noemen. "Herbewapening is geen oorlogshitserij; het is het verantwoordelijk handelen van naties die vastbesloten zijn hun volken te beschermen en vrede te bewaren. Kracht schrikt agressie af. Zwakheid lokt die uit." Ik kom hier straks op terug.

De complexiteit van de bedreigingen maakt volgens de stafchefs een 'whole-of-society' benadering nodig: defensie letterlijk als taak voor iedereen. Deze gedachtengang vindt veel weerklank in de politiek. Weerbaarheid is het nieuwe sleutelwoord. Deze mobilisatie is eerder propagandistisch dan realistisch.

"Wie wordt onze bezetter"

De Nederlandse oud-bevelhebbers van Uhm en de Kruif doen er nog een schep bovenop. Als 'De Veldheren' hebben zij al een aantal jaren een podcast en een theatershow waarin ze "uitleggen hoe oorlog werkt". Begin maart staan ze weer in het theater met een show onder de titel 'Wie wordt onze bezetter'.

In een interview in De Gelderlander (later ook geplaatst in AD) suggereren ze dat Rusland, China of de VS die bezetter kan zijn. Tegelijk slikken ze die woorden weer in: een echte bezetting zal het niet worden, wel economische chantage en ontwrichting door aanvallen op kritieke infrastructuur. "De oorlog komt naar je toe. […] Wat er gaat gebeuren, is het zaaien van angst, onzekerheid. Dat gaat gewoon gebeuren." De generaals roepen burgers op om bij te dragen aan een weerbare samenleving. "We kunnen niet meer passief blijven, want zwakte wordt genadeloos afgestraft." Maar ook de twee veldheren vinden zelf: "Wij doen niet aan bangmakerij".

Retoriek: 'kracht' in plaats van 'zwakte'

Het is shockerend hoe met retorische middelen in plaats van bewijzen de angst wordt vergroot. Dat de generaals bij voorbaat claimen dat ze geen oorlogshitsers zijn, bewijst eerder het tegendeel. Het wereldbeeld van de vier generaals is opvallend eendimensionaal. Er zijn tegenstanders die genadeloos onze ‘zwakte’ willen uitbuiten. Daar moet kracht tegenover gezet worden; niet alleen wapens en legers, maar mobilisatie van de hele samenleving.

Het morele fundament hieronder is twijfelachtig. Beweren dat je geen zwakheid moet tonen maar kracht staat haaks op de essentie van ongeveer alle humanistische en spirituele tradities. Het is het benauwende denken van imperialisten als Trump en Poetin. En dat wordt ons als norm voorgehouden?

Niets is veilig

Het veiligheidsdenken is uitgebreid tot alle domeinen van de samenleving: economie, infrastructuur, zorg, buurten. Een belangrijke oorzaak is de toename van complexiteit en verwevenheid in de samenleving, die kwetsbaar maakt. Een blokkade in de Straat van Hormuz beïnvloedt onze economie, Big Tech bedrijven hebben de Nederlandse overheid in een houdgreep. Een raket op de haven van Rotterdam of een grote cyberaanval – mogelijkheden waar de Nederlandse generaals naar verwijzen – kunnen chaos veroorzaken. Hoe moet je je daartegen verdedigen? Met noodpakketten en burenhulp? Weerbaarheid zoals de overheid nu propageert (net als de generaals) helpt misschien een beetje om klappen op te vangen, maar maakt het niet veiliger als we zelf blijven escaleren en ons in vijand-denken vastbijten.

Wederzijdse afhankelijkheid

De militaire weg loopt dood. Verdedigingswallen opwerpen om tegenstanders buiten te houden is gedoemd te mislukken nu technologie op elke plek als wapen ingezet kan worden. Erken dat we wederzijds afhankelijk van elkaar zijn, niet alleen op het niveau van buurten en steden, maar ook tussen landen. Aanvaard dat we allemaal kwetsbaar zijn, en handel daarnaar. Diplomatie, samenwerken aan problemen zoals klimaatverandering, én elkaars veiligheidsbelangen erkennen. We zijn alleen veilig als iedereen veilig is.

Een iets kortere versie van dit artikel werd aan twee kranten aangeboden, maar niet gepubliceerd.

Uitgebreidere reacties op het artikel van de Britse en Duitse stafchefs staan hier en hier.