We moeten het over Oekraïne hebben

Waarom heeft de vredesbeweging moeite gehoord te worden? Is de oorlog in Oekraïne een graat in de keel? Mijn poging een antwoord te geven.

In het Belgische blad Knack verscheen onlangs een artikel met de kop "Waarom maakt de vredesbeweging niet meer kabaal?". In het stuk werd de onmacht geanalyseerd van de Vlaamse vredesbewegingen om grote groepen mensen op de been te krijgen - in sterk contrast tot de anti-kernwapen demonstraties in de jaren 80, en de Rode Lijn demonstraties van kort geleden. De situatie in Nederland is niet wezenlijk anders dan die in Vlaanderen. De Nieuwe Vredesbeweging laat op allerlei manieren van zich horen (en PAX ook trouwens), maar vooralsnog is er geen sprake van massaal protest tegen de militarisering.

Het artikel bespreekt verschillende redenen, niet allemaal even steekhoudend wat mij betreft. Hier beperk ik me tot één factor: hoe Oekraïne een graat in de keel is van de vredesbeweging (zoals iemand in reactie op het artikel schreef).

Zelfverdediging - en een gestold debat

In veel opzichten voert Oekraïne een verdedigingsoorlog, die op het eerste gezicht rechtvaardig is, of in elk geval gerechtvaardigd volgens velen. Het is duidelijk een antwoord op een onrechtmatige inval, de tegenreactie is voornamelijk militair of gericht op infrastructuur die de oorlogvoering ondersteunt, en burgers blijven grotendeels buiten schot (al komen er de laatste tijd barsten in dat beeld). Volgens het VN-Handvest staat Oekraïne juridisch sterk, al is er discussie of het recht op zelfverdediging inhoudt dat je ook buiten je eigen land mag aanvallen. Het gaat me nu niet om een juridisch oordeel - feit is dat voor veel burgers en politici Oekraïne in zijn recht staat.

De vredesbeweging in brede zin heeft daar geen eensluidend antwoord op. Over de vraag of wapens geleverd moeten worden aan Oekraïne bestaat verdeeldheid. In het publieke debat staan opvattingen tegenover elkaar: tegenover vrees voor de agressie van Rusland wordt gewezen op het imperialisme van Amerika; tegenover een pleidooi voor diplomatie staat de overtuiging dat je met Poetin niet kan praten; tegenover recht op zelfverdediging wordt gewezen op nazi-elementen in Oekraïne; enzovoorts. Inhoudelijk lijkt er niet veel veranderd in de vier jaar dat de oorlog nu duurt.

De invloed van de hete oorlog

Dit alles heeft zijn weerslag op de discussie over de huidige koers van Europese regeringen om veel meer in defensie te investeren. Met de 'hete oorlog' in Oekraïne in gedachten vinden velen het onmogelijk om zich tégen die militarisering te keren. Natuurlijk, gelijktijdige bezuinigingen op sociale voorzieningen zijn een belangrijk argument tegen verhogen van het defensie-budget. Tegelijk voelt het voor mij ook alsof dat voorbij gaat aan de kern van de zaak. Als het geld nog 'tegen de plinten klotste', zoals een paar jaar geleden, zouden meer defensie-uitgaven dan wél kunnen?

Is het mogelijk het debat over militarisering - wat er nog nauwelijks is - te doen kantelen? Een vloed aan informatie gaat niet veel helpen, ben ik bang. Natuurlijk is het ontzettend belangrijk om te wijzen op de echte militaire krachtsverhoudingen, op de Amerikaanse geopolitieke belangen, op de rol van het westen bij het ontstaan van de oorlog tussen Rusland en Oekraïne, enzovoorts. En het moet zeker gaan over de impact van alle defensie-plannen op onze samenleving. Maar ik maak me geen illusie dat feiten veel mensen gaan overhalen. Informatie alleen doet mensen zelden van houding veranderen. Een andere laag moet aangesproken worden: perceptie (blik-richting), gevoel, waarden.

Waarden - vrede of mensenrechten?

Bijna niemand is voor oorlogsgeweld. Daartegenover staat behoefte aan veiligheid, en gevoel van dreiging. Uiteindelijk gaat het om kiezen voor een andere waarden-prioriteit. Wat vind je het meest belangrijk?

In gesprekken over de oorlog wordt vaak gezegd - ook in het artikel in Knack - dat de keuze gaat tussen vrede of mensenrechten. De veronderstelling is dan: je hebt een onrechtvaardige vrede (lees: Oekraïne capituleert, of geeft minstens een deel van zijn gebied op) óf je herstelt het onrecht (d.w.z. de invasie) door te vechten, en dan heb je geen vrede. Deze tegenstelling is vals! En het helpt denk ik om hier keer op keer op terug te komen.

Hierna volg ik enkele argumenten van Bruno Kern, uit zijn boek "... Den Krieg gründlich verlernen" - een boektitel die ontleend is aan het laatste essay van Antje Vollmer, theologe, pacifiste en oud-vicevoorzitter van de Duitse Bondsdag.

Oorlog staat haaks op recht

Kun je recht herstellen door oorlogsgeweld? Als je er even over nadenkt moet het antwoord nee zijn. Oorlog vernietigt levens en meer: nieuw onrecht. Het 'recht van de sterkste' mag niet bepalend zijn, wordt gezegd. Maar 'recht herstellen door oorlog' komt er op neer dat uiteindelijk de macht van de sterkste zegeviert. Niet overleg of onderhandelingen bepalen dan de uitkomst, laat staan dat een rechter er aan te pas komt, nee: wapens beslissen. Is dat recht?

Onze westerse waarden staan op het spel, is de bewering. Nog afgezien van de vraag of vrijheid, mensenrechten en democratie werkelijk te realiseren zijn in een op kapitalisme gebaseerde maatschappij: het krijgsbedrijf zet alle waarden op zijn kop. De staat gebiedt mensen om dingen te doen die anders verboden zijn. In de meeste westerse landen is de doodstraf afgeschaft, in oorlogstijd is het doden van mensen een actief nagestreefd doel. De oorlogvoerende staat oefent een grote mate van dwang uit op zijn onderdanen, vrijheden worden ingeperkt. Wordt dat alles door het doel gerechtvaardigd? Het recht op leven van iedereen vinden we onaantastbaar - maar in oorlogstijd geldt dat niet meer?

In de derde plaats: oorlogen worden letterlijk en figuurlijk grenzenloos. Geopolitieke belangen (zie de inmenging van westerse staten in de oorlog tussen Oekraïne en Rusland) hollen klassieke criteria van een rechtvaardige oorlog uit: een legitieme autoriteit, en een beperkte en haalbare doelstelling. De economische macht van industriestaten stelt hen in staat een praktisch eindeloze hoeveelheid vernietigingsmiddelen te produceren, wat leidt tot jarenlange uitputtingsoorlogen. Tegelijk wordt de industrie zelf doelwit van aanvallen door de tegenstander. Daardoor vervaagt het onderscheid tussen militaire en civiele doelen. Eén van de kernpunten van het idee van rechtvaardige oorlogvoering - dat burgers niet betrokken raken - kan niet volgehouden worden.

Kernwapens zijn het ultieme bewijs van grenzenloosheid van de moderne oorlog. Generaals en ministers kunnen doen alsof ze een aparte categorie zijn, en alsof we het er niet over hoeven te hebben. Maar feitelijk zijn kernwapens onderdeel van de militaire strategie. De NAVO oefent elk jaar op de inzet van nucleaire wapens.

Nooit meer oorlog is nu!

Terug naar de vraag waarom de vredesbeweging moeite heeft gehoord te worden. Volgens mij heeft het veel te maken met een verschuiving in waarden. Vooral onder progressieve stemmers en politici valt dit op. Het accent op mensenrechten overstemt anti-militaristische opvattingen. Het idee dat militaire interventies kunnen dienen om bevolkingsgroepen te beschermen heeft terrein gewonnen. PRO hoort bij de sterkste voorstanders van voortgezette militaire steun aan Oekraïne. Het pacifistische geluid is ver te zoeken.

Het lijkt me dat er veel helderheid ontstaat als vredesbewegers zich luid en duidelijk op het standpunt stellen: oorlog is onacceptabel. Veel discussies draaien er eigenlijk om heen: want Oekraïne staat toch in zijn recht en mag zich militair verdedigen. Door daarin mee te gaan gaat alles schuiven.

Het debat moet niet primair gaan over wie er schuld heeft aan de oorlog, en hoe we Poetin moeten interpreteren, en hoe groot of klein het gevaar is - maar over de consequenties van zeggen: Nooit meer oorlog is nu! Niet vrede en recht staan tegenover elkaar, maar oorlog en recht.

Verander het frame

Misschien ben ik een dromer. Maar ik denk en hoop dat zo'n verschuiving iets losmaakt bij mensen. Gevoelsmatig is bijna iedereen tegen oorlog. Laat dat het begin zijn, niet het eindpunt. Niet beginnen met een gesprek over dat de dreiging uit Rusland heus meevalt. Maar een gesprek over wat veiligheid concreet voor jou en mij betekent. En dan gaat het waarschijnlijk over de eigen buurt, over rechtsstaat, democratie, dialoog, sociale rechtvaardigheid en alles wat de samenleving weerbaar en veilig maakt. En is Poetin opeens ver weg.

Dit is een pleidooi om het frame te veranderen. Ik denk dat er nu veel energie gaat zitten in het nuanceren van het dominante frame: oorlog is niet leuk, maar moet nu eenmaal. Wat gebeurt er als we het frame radicaal veranderen?

In de oorlog in Oekraïne zijn bijna 2 miljoen soldaten omgekomen, gewond of vermist - aan Russische zijde twee maal zo veel als aan de Oekraïense kant. Wie durft er hardop te zeggen dat de Oekraïense zaak nog meer slachtoffers en nog meer vernietiging rechtvaardigt? Wie houdt vol dat het in orde is om er aan mee te werken om voor elke gesneuvelde Oekraïense soldaat twee of drie Russen te doden? Poetin zendt ze in de dood, wordt dan gezegd - maar "wij" voltrekken het doodvonnis. Het is genoeg geweest!

Tegen de oorlogslogica

Als deze oorlogslogica niet aan de kaak wordt gesteld, vecht de vredesbeweging voorlopig tegen de bierkaai als het gaat om de militarisering van Europa. Zolang er geen hartgrondig nee klinkt tegen deze, en elke, oorlog is het heel moeilijk om versterking van het Europese militaire arsenaal tegen te houden. De aangekondigde oorlog tussen NAVO en Rusland is een voortzetting van de huidige oorlog. Dus zonder echt en zonder voorbehoud afstand te nemen van de logica achter de strijd in Oekraïne (oorlog om recht te herstellen), sta je op gigantische achterstand als je het vervolg van die strijd wilt tegenhouden. Hoeveel argumenten er ook mogen zijn om te zeggen dat het Russische gevaar wordt overdreven - het principe dat oorlog het ultieme machtsmiddel kan zijn, tasten ze niet aan.

Oekraïne moet zelf beslissen hoe het land verder wil. Europa kan op allerlei manieren helpen: financieel, diplomatiek, wederopbouw. Maar Europa is niet verplicht het onrecht te bestrijden door leed toe te voegen. En Europa is al helemaal niet gedwongen van de oorlog een titanenstrijd met Rusland te maken - en dat is precies wat nu wel gebeurt. Een duidelijk en haalbaar einddoel (één van de criteria van wat juridisch een rechtvaardige oorlog heet) is nooit gedefinieerd. "Rusland verslaan" is een vaag, onbegrensd en gevaarlijk doel.

Vreedzame co-existentie

Dit is geen pleidooi voor onmiddellijke capitulatie, of het per direct opheffen van defensie. We zitten nu eenmaal midden in een hete en een koude oorlog, en het kost tijd om die te stoppen. Er zullen onderhandelingen moeten plaatsvinden, en stappen genomen moeten worden die spanning wegnemen en vertrouwen wekken. Nu gebeurt alleen het tegenovergestelde. Uiteindelijk zal Europa weer gaan samenwerken met Rusland. Verken de weg daar naartoe. Denk na over hoe een gezamenlijke veiligheidsstructuur er uit zou kunnen zien. Na 1989 was er een korte periode van samenwerking tussen de NAVO en Rusland. Helaas is die ontwikkeling afgebroken.

Het hoeft niet zo te blijven, zoals de geschiedenis laat zien. Midden in de Koude Oorlog kwamen er gesprekken op gang tussen het west- en oostblok, die leidden tot de akkoorden van Helsinki in 1975 over samenwerking, veiligheid en mensenrechten. In die tijd begon ook de toenadering tussen oost- en west-Duitsland, door de politiek van de Duitse bondskanselier Willy Brandt. Vreedzame co-existentie werd een sleutelwoord: de grootmachten accepteren elkaars bestaan en vermijden een directe militaire confrontatie, ook al blijven ze concurrenten. Dit alles gebeurde terwijl VS en Sovjet-Unie lijnrecht tegenover stonden, en de angst voor het communistische gevaar groot was. In tal van landen in wat toen nog de Derde Wereld heette waren gewapende conflicten waarbij de VS en de Sovjet-Unie direct of indirect betrokken waren: Vietnam, Laos, Cambodja, India en Pakistan, het Midden Oosten. Confrontatie kan dus samengaan met diplomatie.

Stop de oorlog

Er is geen makkelijke oplossing voor de oorlog in Oekraïne. Maar als deze oorlog niet stopt kookt hij over in een veel groter conflict. Die ontwikkeling is al volop aan de gang. Informatie van VS inlichtingendiensten wordt gebruikt bij de aanvallen op Russische olieraffinaderijen. En de recente successen van Oekraïne bij aanvallen op bevoorradingsroutes in de bezette gebieden zijn te denken aan AI-drones die met behulp van westerse bedrijven worden ontwikkeld, waarbij gevechtsinformatie cruciaal is om de drones verder te ontwikkelen. Omgekeerd nemen Russische verstorende operaties tegen westerse landen toe. Feitelijk is er al sprake van een oorlog tussen de NAVO en Rusland. Oekraïne is niet alleen slachtoffer, maar ook steeds meer werktuig en bondgenoot in deze oorlog. Volgens sommigen zijn de militaire kennis, ervaring en infrastructuur van Oekraïne van groot belang voor de NAVO, zeker wanneer de VS zich deels terugtrekt.

Mijn pleidooi is om te proberen het debat te verleggen. Laat het niet primair gaan over wie er schuld heeft en over geopolitiek, maar over de vraag: wil je werkelijk de oorlog verlengen en nog meer slachtoffers maken? Ja, de mensen in Oekraïne lijden. Maar hoe gaat verlenging en uitbreiding van de oorlog hen helpen?

Stop de oorlog is een krachtige, en wat mij betreft ook hoopvolle, boodschap die mensen kan mobiliseren.